اقاله به چه معناست؟طرفین قرارداد چگونه میتوانند قرارداد را فسخ کنند؟ فسخ قرارداد از سوی طرفین قرارداد چه روشهایی دارد؟ اگر دو طرف بخواهند قرارداد را منحل کنند چه کار باید بکنند؟ از بین بردن آثار قرارداد با توافق چگونه است؟ اقاله قرارداد چگونه صورت میگیرد؟ فرایند قانونی اقاله یا همان تفاسخ به چه صورت است؟
اقاله چیست؟
در ابتدا برای این که بتوانیم معنا و مفهوم اقاله را بهتر بیان کنیم خوب است در مورد قرار داد ها و انواع آها صحبت کنیم. سپس در مورد قرارداد هایی که امکان اقاله کردن آنها از سوی طرفین قرارداد وجود دارد و قرارداد هایی که اقاله به هیچ وجه در آنها راه ندارد صحبت میکنیم. در نهایت نیز روش اقاله و تفاسخ قرارداد را بیان میکنیم.
تعریف عقد و قرارداد
عقد یا همان قرارداد به معنای تراضی و توافق دو شخص است که نتایج حقوقی به دنبال دارد. طرفین قرارداد در هر امری میتوانند با هم به توافق برسند. به عنوان مثال میتوانند قراردادهایی که در قانون مدنی یا قوانین دیگر پیشبینی شده است را منعقد کنند. مثل نکاح و اجاره و بیع. یا میتوانند قراردادهایی که در قوانین پیشبینی نشده است را منعقد کنند. به شرطی که مخالف با قوانین شرعی یا قوانین آمره نباشد.
پس از اینکه قراردادی منعقد میشود طرفین ملزم به رعایت مفاد قرارداد میباشند. علی الاصول قراردادها لازم میباشند.
اصل لزوم قراردادها به چه معناست؟
زمانی که در مورد لزوم قراردادها صحبت میکنیم به این ویژگی قراردادها میپردازیم که قراردادها با تراضی طرفین ایجاد شدند و به راحتی از بین نمیروند. مگر در صورتی که خیار فسخ قرارداد وجود داشته باشد. زمانی که میگوییم قرارداد لازم است به این معنا است که به راحتی نمیتوان آن را منحل کرد .
در مقابل لازم جایز قرار دارد و قراردادهای جایز قراردادی هستند که هر یک از طرفین هر زمان که بخواهد میتواند قرارداد را منحل کند. به عنوان مثال عقد وکالت قرارداد جایز است. در این قرارداد هر یک از وکیل یا موکل میتواند قرارداد را منحل کنند.
بنابراین همانطور که در این بند توضیح دادیم قراردادها دو حالت دارند: لازم و جایز
اگر قراردادی جایز باشد که بدون هرگونه اختیار فسخ معامله و حتی بدون تراضی طرفین میتوان آن را منحل کرد و در این مسئله بحثی نیست. همچنین قراردادهای جایز با جنون یا سفه هر یک از طرفین منفسخ میشود. به طور مثال اگر کیل یک قرارداد مجنون شود آن قرارداد وکالت به طور خود به خود منفسخ میشود.
ولی در مورد قراردادهای لازم، سوالی که مطرح میشود این است که چگونه میتوان این قراردادها را منحل کرد؟
انحلال قرارداد های لازم
یکی از مهمترین مسائل حقوقی نحوه انحلال قراردادهای لازم میباشد. در دادگستریها بسیار این مسئله مورد بحث در دعاوی و پرکاربرد میباشد. بنابراین با ما همراه باشید تا نحوه انحلال قراردادهای لازم را به طور کامل برای شما بیان کنیم.
همانطور که بیان کردیم قراردادهای جایز را به راحتی میتوان از بین برد و منحل کرد.
ولی بحث ما در این مقاله در خصوص منحل کردن قراردادهای لازم است. طبق قاعده فقهی که به اصل لزوم قراردادها تاکید دارد اکثر قراردادها لازم هستند. مگر اینکه جایز بودن آن قرارداد در قانون یا در توافق ذکر شده باشد.
روش منحل کردن قراردادهای لازم
برای منحل کردن قراردادهای لازم دو روش وجود دارد. ممکن است اختیار فسخ قرارداد در آن باشد. که در این صورت قرارداد را طبق قانون فسخ میکنیم.
روش دیگری که در این مورد وجود دارد اقاله یا تفاسخ قرارداد با تراضی طرفین عقد میباشد. در ادامه در خصوص فسخ قرارداد به طور جزئی صحبت خواهیم کرد . سپس به اقاله و تفاسخ قرارداد به طور کامل میپردازیم.
فسخ قرارداد
حال قرارداد لازم مانند اجارهای را منعقد کردیم. چگونه میتوان این قرارداد را فسخ کرد یا از بین برد؟
با توجه به اینکه عقود و قراردادها، محترم و الزام آور هستند نمیتوان بدون دلیل و بدون اختیار فسخ معامله آن را فسخ کرد.
برای انحلال این قرارداد ابتدا به خیارات مراجعه میکنیم. در مقالات دیگر در خصوص خیارات فسخ قرارداد صحبت کردیم. ممکن است در عقد برای یکی از طرفین اختیار فسخ قرارداد وجود داشته باشد. در این خصوص هیچ اشکالی ایجاد نمیشود و به راحتی میتوان این قرارداد را به واسطه خیار فسخ قرارداد، فسخ کرد. گاهی نیز ممکن است خیار فسخ قرارداد وجود نداشته باشد، که باید در قوانینی که به موجب آن اختیار فسخ برای یکی از طرفین ایجاد میشود، دنبال راهکار و اختیار فسخ معامله به موجب قانون باشیم. به عبارت دیگر در بعضی قوانین اختیار فسخ معاملات پیش بینی شده است. برای مثال اگر در قرارداد یکی از طرفین مغبون شود برای او اختیار فسخ قرارداد تا زمان معینی در نظر گرفته میشود. در مقالات دیگر در مورد خیار فسخ قرارداد توضیح دادیم.
اقاله کردن قراردادهای لازم
یکی دیگر از روش انحلال قراردادهای لازم اقاله کردن آن از سوی طرفین عقد میباشد. نام دیگر اقاله، تفاسخ میباشد. اقاله و تفاسخ به معنای تراضی و توافق طرفین مبنی بر رهم زدن قرارداد میباشد. یعنی دو طرف قرارداد با اختیار و اراده خود با هم توافق میکنند که قرارداد و مفاد آن دیگر اثر حقوقی نداشته باشد و اصل قرارداد نیز فسخ شود.
از تعریف بالا فهمیدیم یکی از راههای به هم زدن معاملات قاله و تفاسخ میباشد. در نظر داشته باشید با توجه به اینکه اقاله یک عمل حقوقی میباشد و در قانون پیش بینی شده است، باید شرایط لازم که در قانون بیان شده است را نیز داشته باشد.
شرایط صحت اقاله
با توجه به اینکه اقاله نیاز به توافق طرفین قرارداد دارد شرایط صحت مختص خود را نیز دارا میباشد. همچنین با توجه به اینکه اصل بر لزوم قراردادها میباشد، اقاله نیازمند اثبات و تایید شرایط خاصی است. و در صورت وجود شرایط خاص که در قانون پیش بینی شده است اقاله صحیح شمرده میشود تغییر این صورت اثر حقوقی و قانونی بر اقاله مترتب نخواهد بود.
- توافق هر دو طرف قرارداد: برای اینکه اقاله صحیح باشد توافق و تراضی دو طرفی که عقل را منعقد کردهاند لازم است. بنابراین اشخاص دیگر نمیتوانند در خصوص اقاله قرارداد دیگران اتخاذ تصمیم کنند. همچنین در نظر داشته باشید این توافق باید اعلام و اظهار شود.
- رضایت کامل طرفین و عدم اکراه و اجبار در اقاله: همانطور که در قراردادها و اعمال حقوقی رضایت کامل اشخاص مهم است در اقاله نیز رضایت کامل طرفین قرارداد بسیار حائز اهمیت است. بنابراین اگر یکی از طرفین یا شخص ثالثی شخصی را به اقاله کردن قرارداد با طرف دیگر مجبور کند یا تهدید کند اقاله حاصل نمیشود.
- داشتن اهلیت: برای اینکه اقاله نافذ و صحیح واقع شود داشتن اهلیت میباشد. به عنوان مثال اگر یکی از طرفین عقد پس از انعقاد معامله مجنون شود نمیتواند شخصاً اقدام به اقاله معامله نماید. چرا که این شخص اهلیت لازم برای انجام معاملات و اعمال حقوقی را ندارد.
آثار اقاله قراردادها
تاکنون در خصوص چیستی اقاله و شرایط صحت آن با شما صحبت کردیم و تلاش کردیم به سادهترین وجه اقاله و شرایط آن را برایتان تعریف کنیم. حال در خصوص آثار اقاله و تاثیری که روی قراردادهای شما دارد مطالبی را لازم است بیان نماییم.
- بهم خوردن عقد: بعد از اینکه طرفین در خصوص منحل کردن قراردادی با هم به توافق رسیدند یا به عبارت دیگر قراردادی را اقاله کردند ،آن قرارداد که مورد اقاله واقع شد دیگر اثر حقوقی ندارد و طرفین آن قرارداد هیچ الزامی به انجام تعهدات خود ندارند.
- از بین رفتن آثار عقد: زمانی که یک قرارداد جاد میشود آثاری به جای میگذارد. پس از اقاله عقد، آثاری که به جا مانده است از بین خواهد رفت.
به عنوان مثال اگر قرارداد بیعی اقاله شده باشد مالک پس از اقاله الزامی به تحویل به مشتری ندارد همچنین مشتری نیز الزامی به تحویل سمند به مالک ندارد.
همچنین در صورتی که هر یک از طرفین قرارداد تعهد خود را انجام داده باشند، باید کارهای لازم در خصوص برگرداندن آن تعهد به حالت سابق انجام شود. به عنوان مثال اگر در قرارداد بیع فروشنده مبیع را در اختیار خریدار قرار داده باشد مبیع به فروشنده باید بازگردانده شود. همچنین اگر اصل مبیع دیگر وجود نداشته باشد نیز قیمت آن به فروشنده داده میشود.
قراردادهایی که هرگز قابل اقاله و تفاسخ نمیباشند
همانطور که پیشتر توضیح دادیم در قراردادهای جایز اقاله راه ندارد. چرا که هر یک از طرفین قرارداد هرگاه بخواهند میتوانند قرارداد را منحل کنند. بنابراین اقاله مختص قراردادهای لازم است.
با وجود این استثنائاتی نیز برای برخی از قراردادها وجود دارد. یعنی برخی از قراردادها قابل اقاله یا تفاسخ نمیباشند. برای توضیح بیشتر در نظر بگیرید بعضی قراردادها به قدری مهم هستند که تفاسخ در آن راه ندارد. در ادامه این قراردادها را برایتان نام میبریم.
عقد وقف: عقد وقف عقدی لازم است و در عین حال امکان اقاله کردن آن وجود ندارد. زیرا زمانی که شخصی ملک خود را به اداره اوقاف یا اشخاصی وقف میکند نمیتواند آن ملک را پس بگیرد. وقف به معنای نگه داشتن و حبس عین مال و تسبیل منافع آن به دیگران میباشد.
نکاح یا ازدواج: با توجه به اهمیت خانواده در ازدواج بالاخص ازدواج دائم امکان اقاله قرارداد وجود ندارد و به هم خوردن عقد شیوه و تشریفات خاص خود را دارد که لازم است رعایت شود. به عبارت دیگر در عقد دائم تنها میتوان با مراجعه به دادگاه درخواست طلاق داد یا وجود موارد فسخ را در دادگاه ثابت کرد.
ضمانت: ضمانت به این معنی است که شخصی پرداخت دیون یا انجام تعهدی از کسی را ضمانت کند. که در صورت عدم انجام تعهد، ضامن متعهد به انجام آن خواهد شد. قرارداد ضمانت بین ضامن و طلبکار میباشد. بنابراین ضامن نمیتواند با طلبکار توافق کند که عقد ضمانت منحل شود چرا که در این صورت این توافق به ضرر مدیون اصلی خواهد بود در صورتی که او هیچ نقشی در اقاله ندارد. به بیان دیگر نمیتوان دون رضایت شخص ثالث اقالهای انجام داد که به ضرر او باشد.
سخن پایانی
در این مقاله سعی کردیم تمام نکات مهم در خصوص اقاله را برایتان شرح دهیم. اگر در مورد اقاله یا تفاسخ هرگونه سوال حقوقی داشتید میتوانید از طریق گرفتن مشاوره در سایت همراه وکیل سوال خود را مطرح کنید.