توهین یکی از جرایمی است که به شخصیت و آبروی افراد آسیب میزند. در قانون مجازات اسلامی، این جرم در فصل پانزدهم کتاب پنجم (تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده مصوب ۱۳۷۵) با عنوان «هتک حرمت اشخاص» بررسی شده است. همچنین در فصل دوم همین قانون، تحت عنوان «اهانت به مقدسات مذهبی» و در برخی قوانین دیگر نیز به آن اشاره شده است.
📚 تعریف توهین از نظر لغت و قانون
واژه «توهین» از ریشه «وهن» گرفته شده و به معنای ضعیف کردن، بیارزش کردن و تحقیر است. در اصطلاح حقوقی، توهین به هر نوع رفتار، گفتار، نوشتار یا اشارهای گفته میشود که موجب خدشهدار شدن شخصیت فرد در نظر مردم عادی شود.
این عمل نهتنها از نظر قانونی، بلکه از دیدگاه اخلاقی و دینی نیز ناپسند است. در قرآن، خداوند رفتار بدزبانان و عیبجویان را محکوم کرده و از مسخره کردن دیگران و حتی دشنام دادن به معبود غیرمسلمانان نهی کرده است.
حضرت علی (ع) نیز در جنگ صفین، یاران خود را از فحاشی نسبت به دشمنان منع کرده و فرمودهاند: «من دوست ندارم شما اهل فحاشی باشید». همچنین در حدیثی از پیامبر اسلام (ص)، ورود ناسزاگویان به بهشت ممنوع دانسته شده است.
⚖️ انواع جرم توهین و بررسی ماده ۶۰۸ قانون تعزیرات
با توجه به تغییرات اخلاقی در جامعه و کاهش تحمل افراد، متأسفانه وقوع جرم توهین در کشور در حال افزایش است. این جرم انواع مختلفی دارد که یکی از آنها «توهین ساده» است.
توهین ساده چیست؟
توهین ساده به رفتاری گفته میشود که با وجود داشتن وصف مجرمانه، فاقد شرایط تشدیدکننده مجازات است. این نوع توهین در ماده ۶۰۸ قانون تعزیرات مصوب سال ۱۳۷۵ تعریف شده است:
«توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک، چنانچه موجب حد قذف نباشد، به مجازات شلاق تا ۷۴ ضربه یا جزای نقدی از پنجاه هزار تا یک میلیون ریال محکوم خواهد شد.»
اما طبق قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۱۳۹۹، این مجازات تغییر کرده و به جزای نقدی درجه شش تبدیل شده است. بر اساس ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، جزای نقدی درجه شش بین ۲۰ تا ۸۰ میلیون ریال تعیین شده است.
💰 تغییرات در میزان جزای نقدی
طبق ماده ۲۸ قانون مجازات اسلامی، جزای نقدی هر سه سال یکبار با توجه به نرخ تورم اعلامشده توسط بانک مرکزی و تصویب هیأت وزیران قابل تغییر است. برای مثال، در جلسه مورخ ۸ بهمن ۱۳۹۹، هیأت وزیران جزای نقدی درجه شش را بین ۶۰ تا ۲۴۰ میلیون ریال تعیین کرد.
همچنین جزای نقدی مربوط به توهین به مقامات حکومتی (ماده ۶۰۹ قانون تعزیرات) از پنجاه هزار تا یک میلیون ریال به دویست میلیون ریال تا هشتصد میلیون ریال افزایش یافت.
📝 نکته مهم درباره جزای نقدی
در این متن، مبالغ جزای نقدی بر اساس نسخه اولیه قانون ذکر شدهاند. اما خوانندگان باید به مصوبات جدید توجه کنند که طبق ماده ۲۸ قانون مجازات اسلامی، بهروزرسانی میشوند.
آیا جرم توهین قابل گذشت است؟
بله. طبق ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، جرم توهین جزو جرایم قابل گذشت محسوب میشود. یعنی:
«شروع، ادامه تعقیب، رسیدگی و اجرای مجازات منوط به شکایت شاکی و عدم گذشت اوست.»
عنصر مادی جرم توهین
عنصر مادی هر جرم شامل سه بخش اصلی است:
- رفتار فیزیکی مرتکب
- شرایط و اوضاع و احوال لازم برای تحقق جرم
- نتیجهای که از رفتار حاصل میشود (در جرایم مقیّد)
در ادامه، هر یک از این بخشها در مورد جرم توهین بررسی میشود:
🔸 الف) رفتار فیزیکی
رفتار فیزیکی در جرم توهین میتواند به شکلهای مختلفی باشد: گفتار، نوشتار، کردار یا حتی اشاره. مانند:
- فحاشی و استفاده از الفاظ رکیک
- ارسال پیامک یا ایمیل توهینآمیز
- انداختن آب دهان روی کسی
- پرتاب گوجه یا تخممرغ به سمت فردی (مانند یک سیاستمدار)
- درآوردن زبان یا استفراغ عمدی روی کسی
- برداشتن روسری، عمامه یا کلاه از سر فرد محترم و پرتاب آن به زمین
همه اینها اگر موجب تحقیر فرد شوند، میتوانند مصداق جرم توهین باشند.
حتی برخی اشارات دست یا انگشتان نیز در فرهنگهای مختلف معنای توهینآمیز دارند. مثلاً در ایران، بعضی حرکات دست ممکن است بیادبانه تلقی شوند، در حالی که در کشورهای غربی همان حرکت ممکن است نشانه احترام یا تشکر باشد.
بنابراین، نظریههایی که توهین را فقط محدود به الفاظ میدانند، کامل نیستند. ماده ۶۰۸ قانون تعزیرات با استفاده از عبارت «از قبیل» نشان میدهد که فحاشی فقط یکی از انواع توهین است.
🔸 ب) شرایط و اوضاع و احوال لازم برای تحقق توهین
برای اینکه رفتاری توهین محسوب شود، باید شرایط خاصی داشته باشد. مهمترین شرط، موهن بودن رفتار یا گفتار است.

صرف بیادبی یا خشونت در گفتار، الزاماً توهین کیفری نیست. برای اینکه فردی محکوم شود، باید رفتارش از نظر عرف جامعه «موهن» تلقی شود.
تشخیص این موضوع به عوامل مختلفی بستگی دارد:
- زمان و مکان وقوع رفتار
- طبقه اجتماعی و شخصیت مخاطب
- نوع رابطه بین گوینده و مخاطب
مثلاً:
در بعضی فرهنگها، واژههایی که در فرهنگ دیگر توهینآمیز هستند، ممکن است نشانه محبت باشند. در برخی جوامع، واژههایی مانند «بیادب»، «بیکلاس»، «غربزده» یا «خشونتطلب» ممکن است توهینآمیز تلقی شوند. حتی اشارهای مانند علامت V (پیروزی) اگر بهصورت معکوس انجام شود، در برخی کشورها توهینآمیز است، ولی در ایران چنین معنایی ندارد.
دیوان عالی کشور نیز در آرای مختلف تأکید کرده است که دادگاه باید دقیقاً توضیح دهد چرا یک رفتار خاص توهینآمیز بوده، وگرنه حکم دادگاه قابل نقض است.
👥 شرایط لازم برای تحقق جرم توهین
🔹 وجود مخاطب مشخص
برای اینکه رفتاری توهینآمیز محسوب شود، باید مخاطب مشخصی داشته باشد. یعنی توهین باید متوجه یک فرد خاص باشد، نه یک گروه کلی.
مثلاً اگر کسی بگوید «همه دانشآموزان تنبل هستند» یا «همه معلمان بیسوادند»، این جمله توهین کیفری محسوب نمیشود. چون مخاطب مشخصی ندارد و معمولاً موجب رنجش شدید افراد نمیشود.
اما اگر توهین مستقیماً به یک فرد خاص وارد شود، مانند گفتن «شما بیسواد و فاقد شایستگی هستید»، در آن صورت جرم توهین تحقق پیدا میکند.
🔹 شخص حقیقی بودن مخاطب
طبق ماده ۶۰۸ قانون تعزیرات، توهین باید متوجه «افراد» باشد. یعنی اشخاص حقیقی. بنابراین:
- توهین به اشخاص حقوقی مانند دولت، شهرداری، شرکتها یا سازمانها مشمول این ماده نمیشود.
- مگر اینکه توهین مستقیماً به مسئول یا نماینده قانونی آن نهاد وارد شده باشد.
اداره کل حقوقی قوه قضائیه نیز در نظریههای مشورتی خود تأکید کرده است که توهین به اشخاص حقوقی قابل تصور نیست، مگر در شرایط خاص.
از طرفی، مرتکب جرم توهین نیز معمولاً شخص حقیقی است. زیرا ارتکاب جرم توسط اشخاص حقوقی فقط در موارد خاصی ممکن است که در ماده ۱۳ قانون مجازات اسلامی توضیح داده شده است. طبق این ماده، شخص حقوقی فقط زمانی مسئولیت کیفری دارد که نماینده قانونی آن به نام یا به نفع آن نهاد مرتکب جرم شود.
🔹 زنده بودن مخاطب
در مورد توهین به افراد فوتشده، نظرات مختلفی وجود دارد:
- برخی حقوقدانان معتقدند که فحش دادن به مردگان نیز مشمول ماده ۶۰۸ میشود.
- اما به نظر میرسد که واژه «افراد» در این ماده فقط به انسانهای زنده اشاره دارد.

با این حال، اگر توهین به فرد فوتشده موجب رنجش بازماندگان شود، میتواند جرم محسوب شود. در این حالت، بازماندگان بهعنوان بزهدیده شناخته میشوند و میتوانند شکایت کنند.
این موضوع در تبصره ۲ ماده ۳۰ قانون مطبوعات نیز تأیید شده است. طبق این تبصره، اگر مطلب منتشرشده درباره فرد فوتشده باشد ولی عرفاً توهین به بازماندگان تلقی شود، ورثه قانونی میتوانند شکایت کیفری یا حقوقی کنند.
⚠️ اهانت به مردگان
در برخی قوانین، توهین به مردگان بهطور خاص جرمانگاری شده است:
- ماده ۵۱۴ قانون تعزیرات برای اهانت به امام خمینی (ره) مجازات تعیین کرده است.
- بند ۱۳ ماده ۱ آییننامه امور خلافی مصوب ۱۳۲۴، برای ناسزا گفتن به مردگان در ملأ عام، مجازات حبس یا جزای نقدی در نظر گرفته است.
- اگر توهین به مرده به شکل جنایت بر جسد باشد (مانند بریدن اعضا)، طبق ماده ۷۲۲ قانون مجازات اسلامی، مرتکب باید دیه پرداخت کند. این دیه معادل یکدهم دیه انسان زنده است.
دیه جنایت بر میت، چه عمدی باشد چه غیرعمدی، توسط خود مرتکب پرداخت میشود و صرف بدهیهای میت یا امور خیریه میگردد.
🧠 عنصر روانی
عنصر روانی یا ذهنی در هر جرم، به نیت و آگاهی فرد مرتکب مربوط میشود. در جرم توهین، این عنصر نقش کلیدی دارد، زیرا باید مشخص شود که فرد با قصد تحقیر و بیاحترامی به دیگری، رفتار یا گفتاری توهینآمیز انجام داده است.
🔹 قصد و آگاهی مرتکب به فحش
برای اینکه جرم توهین محقق شود، فرد باید:
- بدون اجبار یا اشتباه، رفتار توهینآمیز را انجام داده باشد.
- بدون شوخی یا بیقصدی، هدفش تحقیر یا بیاحترامی به طرف مقابل بوده باشد.
- آگاهانه بداند که رفتارش در عرف جامعه موهن و توهینآمیز است.
مثلاً اگر کسی در حالت مستی یا بیهوشی حرفی بزند که توهینآمیز باشد، ممکن است عنصر روانی جرم محقق نشود، زیرا قصد و آگاهی نداشته است. یا اگر کسی بهعنوان شوخی جملهای بگوید که در فرهنگ مخاطب توهینآمیز تلقی نشود، ممکن است جرم محسوب نشود.
🔹 تفاوت اهانت با نقد یا نظر شخصی
گاهی افراد تصور میکنند هر نوع انتقاد یا نظر منفی، توهین محسوب میشود. اما قانون بین «نقد» و «توهین» تفاوت قائل شده است:
- نقد: اگر با هدف اصلاح، بیان نظر یا گفتوگوی منطقی باشد، جرم نیست.
- توهین: اگر با هدف تحقیر، بیاحترامی یا خدشهدار کردن شخصیت فرد باشد، جرم محسوب میشود.
بنابراین، نیت فرد در بیان جمله بسیار مهم است. حتی اگر جملهای از نظر لغوی توهینآمیز نباشد، ولی با قصد تحقیر گفته شود، میتواند مصداق جرم باشد.
🔹 اثبات عنصر روانی در دادگاه
برای اثبات عنصر روانی، دادگاه به موارد زیر توجه میکند:
- رفتار و گفتار فرد در لحظه ارتکاب جرم
- سابقه رابطه بین طرفین
- واکنش مخاطب و شرایط محیطی
- نوع واژهها یا اشارات استفادهشده
اگر دادگاه تشخیص دهد که فرد با قصد توهین رفتار کرده است، عنصر روانی جرم محقق میشود و میتواند حکم صادر کند.
نحوه شکایت از کسی که فحش داده است
چگونه باید از کسی که توهین کرده شکایت کنیم؟
هنگام مطرح نمودن دادخواست مهمترین نکته این است که دلایل و ادله کافی و محکم داشته باشید. بنابراین مدارک خود مبنی بر توهین را به طور کامل جمع آوری کرده و در ضمیمه دادخواست ارائه نمایید. این مدارک میتواند شامل اسکرین شات پیام یا شهود یا فیلم و امثالهم باشد.
برای طرح دعاوی بسیار مهم است که با کمک وکیل دادگستری اقدامات لازمه را انجام دهید. در غیر این صورت پس از کسب دانش حقوقی قوقی لازم میتوانید نسبت به طرح دعوی اقدام نمایید.
شما میتوانید با مراجعه به وکیل دادگستری یا دفاتر خدمات قضایی شکوایی خود مبنی بر توهین را مطرح نموده و از دادگاه تقاضای مجازات مرتکب را بخواهید.
مجازات توهین در قانون مجازات اسلامی چیست؟
اگر کسی با گفتن فحش یا استفاده از کلمات نامناسب به دیگران توهین کند و این عمل، در حد “قذف” (تهمت زدن ناروا برای گناه بزرگ) نباشد، به پرداخت جریمه نقدی درجه شش محکوم خواهد شد.
در حال حاضر جزای نقدی درجه ۶، بین ۲۰ تا ۸۰ میلیون تومان میباشد.
بنابراین چنانچه شخصی مرتکب توهین شود بین ۲۰ تا ۸۰ میلیون تومان جزای نقدی باید پرداخت کند.
مقدار دقیق مجازات توسط قاضی با توجه به شرایط ارتکاب بزه تعیین میشود. چنانچه در این خصوص یا سایر مسائل نیاز به مشاوره قوقی داشتید میتوانید از وکلای همراه وکیل درخواست مشاوره نمایید.
