چگونه باید بطلان معامله را اعلام کنیم؟ اگر از معامله پشیمان شویم چگونه میتوانیم بطلان معامله را بخواهیم؟ معامله و قرارداد در چه زمانی باطل هستند؟ چگونه میتوان بطلان معامله را اثبات کرد؟ معامله چه زمانی صحیح است؟ بهترین راه برای باطل کردن معامله چیست؟ در این مقاله قصد داریم در خصوص نحوه اثبات و اعلام بطلان معامله صحبت کنیم. همچنین به این پرسش پاسخ میدهیم که چه زمانی معامله باطل است و چه زمانی صحیح است؟
اهمیت معاملات و قراردادها
یکی از مهمترین مسائل در زندگی انسانها عقود و قراردادها میباشند. قرارداد مهمترین ابزار برای تشکیل و ایجاد آثار حقوقی میباشد. به همین دلیل بسیاری از قوانین و مقررات به ویژه قانون مدنی توجه بسیار زیادی به قراردادها و اراده طرفین دارد. به همین دلیل شرایط صحت معامله و مواردی که دم رعایت آنها باعث بطلان معامله میشود در قانون مدنی بیان شده است.
در صورتی که انعقاد قرارداد و معاملات شرایط صحت معامله را نداشته باشد،یا به عبارت دیگر معاملات شرایط اساسی برای صحت معامله که در قانون بیان شده است را نداشته باشند دیگر معامله صحیح نیست.
در ادامه به این مبحث رسیدگی میکنیم که برای انعقاد قرارداد چه شرایطی لازم است. و به این پرسش پاسخ میدهیم که در چه صورت معامله باطل میشود؟
شرایط صحت معامله چیست؟
چه زمانی معامله صحیح است؟ یک معامله صحیح دارای چه ویژگیهایی میباشد؟ قانون مدنی در ماده ۱۹۰ شرایط صحت معامله را بیان کرده است. به طور خلاصه شرایط صحت معامله عبارتند از: اهلیت طرفین قرارداد،داشتن قصد و رضایت،معین بودن موضوع معامله،مشروعیت جهت معامله.
در این ماده شرایط عمومی کلیه عقود که باید رعایت شود بیان شد. با این وجود برخی قراردادها و معاملات، شرایط اختصاصی و قوانین خاص خودشان را دارند. به عنوان مثال در عقد موقت یکی از شرایط صحت عقد،تعیین زمان معلوم میباشد. لذا شرایط اساسی انعقاد معامله شرایطی است که به طور کلی برای تمامی معاملات لازم است.
قصد طرفین و رضایت آنها در انعقاد قرارداد
ماده ۱۹۱ قانون مدنی در خصوص قصد و رضایت طرفین قرارداد صحبت کرده است. اراده در قوانین ایران متشکل از دو عنصر رضا و قصد میباشد. رضا و قصد دو کلمه متفاوت میباشند و آثار متفاوتی نیز دارند.
رضا در انعقاد قرارداد به چه معناست؟ رضایت شوق انجام معامله میباشد که این اشتیاق درونی رضا نام دارد. زمانی که یک شخص رای انعقاد معامله رضایت دارد به این معنا میباشد که شوق انعقاد قرارداد را دارد ولی ممکن است هنوز عقدی محقق نشده باشد. لذا رضایت در قرارداد به معنای اجرای آن نمیباشد.
در صورتی که معامله به صورت اکراهی اتفاق افتاده باشد یعنی یکی از طرفین یا شخص ثالثی طرف دیگر را مجبور به انعقاد قرارداد کند معامله چه حکمی دارد؟ اگر یکی از طرفین به دلیل اکراه یا تهدید طرف مقابل مجبور به انعقاد معامله شود این معامله اکراهی میباشد. اثر معامله اکراهی این است که معامله به صورت غیر نافذ است. منظور از غیر نافذ این است که معامله نه به صورت صحیح و نه باطل قرار دارد. بلکه توسط شخص مکرَه یعنی کسی که مجبور به انعقاد معامله شده است میتواند صحیح یا باطل قرار گیرد. به عبارت دیگر این شخص میتواند معامله را تنفیذ یعنی قبول یا رد کند. که در اثر تنفیذ قرارداد معامله از ابتدا صحیح و در صورت رد معامله قرارداد از ابتدا باطل است.
قصد در معاملات به چه معناست؟
در در صورتی که طرفین قرارداد قصد انعقاد معامله را داشته باشند یعنی تصمیم خویش را خود اجرا کرده است. رکن اساسی و سازنده قرارداد قصد انشا میباشد و راده ظاهری نیز شرط تحقق قصد میباشد. به بیان سادهتر همین که معامله را شخص با اراده خود امضا کند یعنی دارای قصد میباشد. در صورت فقدان قصد معامله باطل است. به عنوان مثال اگر شخصی در حال خواب یا مستی یا بیهوشی معاملهای را امضا کرده باشد به دلیل فقدان قصد از ابتدا این قرارداد باطل است.
اهلیت طرفین در زمان انعقاد قرارداد
یکی دیگر از شرایط صحت معامله این است که طرفین در هنگام انعقاد معامله عاقل بالغ و رشید باشند. در صورتی که یکی از طرفین قرارداد محجور باشد،یعنی فاقد قوه تمیز باشد معامله غیر نافذ است.
مشروعیت جهت معامله
در صورتی که خود معامله غیرقانونی باشد معامله باطل است و از طریق هیچ یک از مراجع قابل پیگیری نیست.
یکی از شرایط انعقاد معامله نیز مشروعیت جهت معامله میباشد. جهت معامله به معنای هدف و جهتی میباشد که معامله در آن راستا منعقد شده است. مطابق ماده ۲۱۷ قانون مدنی زمانی معامله باطل است که جهت آن نامشروع باشد و این جهت در معامله ذکر شده باشد.
مشروع بودن جهت معامله با مشروع بودن خود معامله متفاوت است. به عنوان مثال خرید و فروش مواد مخدر به دلیل غیرقانونی بودن باطل است و در مراجع قضایی قابلیت پیگیری ندارد. ولی زمانی که از جهت معامله صحبت میکنیم منظور ما هدفی است که برای انعقاد معامله انجام میدهیم. به عنوان مثال اگر فردی از دیگری چاقو بخرد و در قرارداد ذکر کند که این چاقو را برای کشتن کسی میخواهد قرارداد باطل است. در واقع جهت قرارداد هدف غیر مستقیم میباشد.
معین بودن موضوع معامله
یکی از مهمترین شرایط صحت انعقاد قرارداد این است که موضوع معامله کامل و روشن باشد. منظور از موضوع معامله همان موضوعی است که رفین روی آن توافق میکنند. به عنوان مثال اگر قرارداد بیع زمین باشد باید زمین به طور مشخص و دقیق معلوم باشد. به بیان دیگر زمانی که خریدار میخواهد از فروشنده زمینی بخرد میگوید این زمین که به مقدار ۵۰۰ متر مربع میباشد را از تو خریداری کردم. پس یکی از شرایط صحت قرارداد این است که موضوع آن واضح باشد. در صورتی که موضوع معامله روشن نباشد معامله باطل است. به عنوان مثال در عقد نکاح باید دائم یا موقت بودن آن مشخص باشد. در صورتی که موضوع معامله معلوم نباشد معامله باطل است.
آیا اگر طرفین در موضوع عقد اشتباه کنند معامله باطل است؟در صورتی که طرفین در موضوع قرارداد اشتباه کنند به عنوان مثال خریدار قصد خرید خانه داشته باشد ولی فروشنده قصد فروش زمین، معامله باطل است.
آیا اشتباه در شخصیت طرف معامله باعث بطلان معامله میشود؟ در نظر داشته باشید شخصی قصد معامله با آقای احمدی را داشته باشد در صورتی که اشتباهاً مالش را به دیگری بفروشد. این معامله باطل نیست چرا که قصد طرفین خرید یا فروش بوده است. لذا در خرید و فروش شخصیت طرف معامله مهم نیست. ولی ممکن است در قراردادی شخصیت طرف معامله مهم باشد به عنوان مثال در عقد نکاح شخصیت طرفین بسیار مهم است. بنابراین در عقد نکاح و عقودی که شخصیت طرفین عقد مهم است در صورت اشتباه در شخصیت معامله باطل است.
آثار بطلان معامله و قرارداد چیست؟
زمانی که بطلان معامله را در دادگاه اثبات کنید آثار بطلان بر قرارداد شما جاری میشود. در ادامه آثار بطلان معامله را بیان میکنیم.
- زمانی که یک معامله شرایط لازم برای صحت معامله را نداشته باشد، عقد و قرارداد باطل است. حال با توجه به آنکه شرایط لازم برای صحت قرارداد از ابتدا موجود نبوده است،معامله نیز از ابتدا باطل و بیاثر خواهد بنابراین معامله باطل از ابتدا فاقد آثار حقوقی میباشد و بطلان آن تنها جنبه اثباتی دارد.
- با توجه به ماده ۳۶۵ قانون مدنی که بیان میکند بیع فاسد هیچ اثری بر تملک ندارد،احراز میشود که معامله باطل موجب تملک هیچ یک از طرفین نخواهد شد.
- زمانی که بطلان یک معامله احراز میشود لازم است شرایط به قبل از انعقاد قرارداد بازگردد. به عنوان مثال اگر در قرارداد مالی قبض شده باشد باید به صاحبش برگردانده شود. همچنین مبیع نیز در صورتی که تحویل خریدار داده شده است باید به فروشنده بازگردانده شود. ماده ۳۶۶ قانون مدنی نیز به این امر اشاره کرده است.
تفاوت بطلان معامله با ابطال آن چیست؟
بطلان معامله با ابطال آن یکی نمیباشد. هرچند از دید برخی تفاوتی ندارد. ولی در نظر داشته باشید این دو از هم تفاوتهای بسیاری دارند و در عمل نیز آثار متفاوتی را ایجاد میکنند.
ابطال معامله چیست؟ زمانی بحث ابطال به میان میآید که معامله از ابتدا صحیح واقع شده ولی از طرف یکی از طرفین قرارداد یا از سوی دادگاه ین معامله باطل اعلام میشود. در صورتی که هر یک از طرفین حق فسخ داشته باشند و از این حق فسخ خود استفاده کند موجب میشود معامله ابطال گردد. بنابراین زمانی که صحبت از ابطال به میان میآید به این معنا است که معامله از ابتدا صحیح واقع شده ولی به اراده یکی از طرفین یا دادگاه عداً ابطال میشود.
بطلان قرارداد به چه معناست و تفاوت آن با ابطال چیست؟ بطلان معامله به این معنا است که قرارداد از ابتدا باطل و بیاثر بوده است. مواردی که در بالا به آنها اشاره کردیم همه از موارد بطلان معامله هستند. به عنوان مثال اگر موضوع معامله معین نباشد و نسبت به عوضین جهل وجود داشته باشد معامله از ابتدا باطل است. یا به عبارت دیگر جهل به عوضی موجب بطلان قرارداد میشود.
تفاوت ابطال و بطلان در این است که ابطال باید توسط یک شخص انجام گیرد ولی در بطلان نیازی به اراده هیچ یک از طرفین نیست. در بطلان معامله از ابتدا باطل بوده است ولی در ابطال معامله از ابتدا صحیح واقع شده است اما بعد از ابطال قرارداد آثار آن از بین میروند. به عبارت دیگر اثر ابطال ناظر به ینده و اثر بطلان ناظر به گذشته میباشد.
نحوه اثبات بطلان معامله چگونه است؟
همونطور که در بالا گفتیم منظور از بطلان معامله این است که معامله از ابتدا باطل بوده است. بنابراین در مراجع تنها لازم است بطلان آن اثبات شود. توجه داشته باشید حکم دادگاه مبنی بر بطلان قرارداد جنبه اعلامی دارد. یعنی وضعیت جدیدی را ایجاد نمیکند بلکه وضعیت سابق را احراز و اعلام میکند.
چنانچه هر یک از طرفین از موارد بطلان قرارداد آگاه شدند،میتوانند با مراجعه به مراجع قضایی اعلام بطلان معامله را بخواهند. بنابراین لازم است در دادگاه جهات بطلان معامله که رعایت نشده است را ذکر کنند و در صورت لزوم آنها را احراز و اثبات کنند.
در صورتی که بطلان معامله را احراز کردید میتوانید از طریق مسالمت آمیز با طرف دیگر قرارداد معامله را باطل اعلام کنید و به شرایط قبل از انعقاد معامله بازگردید.
اگر این امر ممکن نشد میتوانید با ارائه یک اظهارنامه به طرف دیگر قرارداد بطلان معامله را بخواهید. در صورتی که پس از ابلاغ اظهارنامه هیچ واکنشی دریافت نکردید یا اینکه طرف مقابل حاضر به ابطال قرارداد به صورت توافقی نشد باید دادخواست تنظیم و از مراجع قضایی درخواست اعلام بطلان معامله را انجام کنید.
درخواست اعلام بطلان معامله در مراجع قضایی
شما میتوانید با مراجعه به دفاتر خدمات قضایی مراجعه به وکیل دادگستری دادخواست مورد نظر خود را طرح و از مراجع صالح درخواست رسیدگی کنید. برای اینکه بتوانید اقدام به طرح دعوا علیه طرف مقابل قرارداد نمایید باید در سامانه ثنا ثبت نام کنید. دادخواست ود را میتوانید از طریق وکیل دادگستری یا دفاتر خدمات قضایی به مرجع صالح ارسال نمایید. دادخواست شما در دادگاه مورد بررسی قرار میگیرد. سپس با تعیین شعبه و زمان دادرسی ابلاغیه برای شما و طرف دعوا ارسال خواهد شد. لازم است در مورد معین شده در جلسه دادرسی حضور پیدا کنید و ادله خود مبنی بر بطلان معامله را ارائه نمایید. قاضی با توجه به موارد بطلان معامله و همچنین ادله ابرازی حکم مقتضی صادر میکند.